مقدمه:امروزه دستیابی به کشاورزی پایدار مستلزم استفاده از نهادههایی است که ضمن افزایش حاصلخیزی خاک و بهبود رشد گیاهان، آثار زیستمحیطی نامطلوب را کاهش دهند. ورمیکمپوست به عنوان یکی از مهمترین کودهای آلی، با بهبود ویژگیهای فیزیکی، شیمیایی و زیستی خاک، نقش مؤثری در افزایش رشد و عملکرد گیاهان زراعی و دارویی ایفا میکند. شنبلیله (Trigonella foenum-graecum L.) از گیاهان دارویی ارزشمند است که به دلیل دارا بودن ترکیبات مؤثره، مصارف دارویی، غذایی و صنعتی فراوانی دارد. لذا، بررسی تأثیر منابع مختلف ورمیکمپوست بر ویژگیهای رشدی، فیزیولوژیکی و عملکردی این گیاه میتواند در توسعه تولید پایدار آن مؤثر باشد. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی اثر انواع ورمیکمپوستهای حاصل از بقایای آلی مختلف بر صفات کمی و کیفی گیاه دارویی شنبلیله انجام شد. مواد و روشها: این آزمایش بهصورت گلدانی در سال 1399 در گلخانه روباز دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه گنبدکاووس اجرا گردید. آزمایش در قالب طرح کاملاً تصادفی با 13 تیمار و چهار تکرار انجام شد. تیمارهای مورد بررسی شامل خاک مزرعه بدون مصرف ورمیکمپوست (شاهد)، ورمیکمپوست کاه خالص، کود اسبی، کود گوسفندی، کود اسبی + کاه (75:25 و 50:50)، 25 درصد کود مرغی + 75 درصد کاه، کود گوسفندی + کاه (75:25 و 50:50)، کود گوسفندی + یونجه (75:25 و 50:50) و کود گاوی + برگ نخل (25:75 و 50:50) بودند. صفات مورد ارزیابی شامل ارتفاع گیاه، تعداد شاخه جانبی، شاخص سطح برگ، وزن خشک برگ، ساقه و ریشه، عملکرد بیولوژیک، تعداد روز تا گلدهی، محتوای نسبی آب برگ، کلروفیل a، کلروفیل b، کلروفیل کل و میزان فنل قبل و بعد از گلدهی بود. دادهها پس از جمعآوری با استفاده از روشهای آماری مناسب تجزیه و میانگینها مقایسه شدند. نتایج: نتایج تجزیه واریانس نشان داد که اثر تیمارهای مختلف ورمیکمپوست بر تمامی صفات مورد مطالعه در سطح احتمال یک درصد معنیدار بود. بیشترین وزن خشک برگ در تیمار ورمیکمپوست 75 درصد کود گوسفندی + 25 درصد یونجه، بیشترین وزن خشک ریشه در تیمار 75 درصد کود گوسفندی + 25 درصد کاه و بیشترین وزن خشک ساقه در تیمار 25 درصد کود گاوی + 75 درصد برگ نخل مشاهده شد. همچنین تیمار 50 درصد کود گاوی + 50 درصد برگ نخل بیشترین عملکرد بیولوژیک را ایجاد کرد، در حالی که بیشترین ارتفاع گیاه در تیمار 75 درصد کود اسبی + 25 درصد کاه به دست آمد. بیشترین مقدار کلروفیل a و کلروفیل کل قبل و بعد از گلدهی در تیمار 75 درصد کود گوسفندی + 25 درصد کاه مشاهده شد. بیشترین مقدار کلروفیل b قبل از گلدهی در تیمار 50 درصد کود گوسفندی + 50 درصد یونجه و پس از گلدهی در تیمار 50 درصد کود گاوی + 50 درصد برگ نخل ثبت گردید. همچنین بیشترین میزان ترکیبات فنلی قبل و بعد از گلدهی در تیمار 25 درصد کود گاوی + 75 درصد برگ نخل به دست آمد که بیانگر نقش این تیمار در افزایش ظرفیت آنتیاکسیدانی گیاه است. بیشترین شاخص سطح برگ قبل از گلدهی در تیمار 75 درصد کود گوسفندی + 25 درصد یونجه و پس از گلدهی در تیمار 50 درصد کود گوسفندی + 50 درصد یونجه مشاهده شد. بیشترین تعداد شاخه جانبی نیز در تیمار ورمیکمپوست کود گوسفندی حاصل شد. تعداد روز تا گلدهی در تیمار شاهد بیشتر از سایر تیمارها بود که نشاندهنده تسریع رشد و نمو گیاه در اثر مصرف ورمیکمپوست است. از سوی دیگر، بیشترین محتوای نسبی آب برگ در تیمار شاهد و کمترین مقدار آن در تیمار 25 درصد کود گاوی + 75 درصد برگ نخل مشاهده شد. نتیجهگیری کلی: نتایج این پژوهش نشان داد که کاربرد ورمیکمپوستهای حاصل از منابع مختلف آلی تأثیر قابلتوجهی بر بهبود صفات رشدی، فیزیولوژیک و عملکردی گیاه دارویی شنبلیله دارد. در میان تیمارهای مورد بررسی، ورمیکمپوستهای حاوی کود گوسفندی همراه با یونجه یا کاه و نیز ترکیب کود گاوی با برگ نخل، عملکرد مطلوبتری در افزایش رشد رویشی، تولید ماده خشک، محتوای کلروفیل و ترکیبات فنلی نشان دادند. بهطور کلی، برتری معنیدار اغلب تیمارهای ورمیکمپوست نسبت به شاهد بیانگر ظرفیت بالای این کودهای آلی در بهبود رشد و کیفیت گیاه شنبلیله است. بنابراین، استفاده از ورمیکمپوست میتواند به عنوان راهکاری مؤثر در تولید پایدار و کاهش وابستگی به کودهای شیمیایی در کشت گیاهان دارویی مورد توجه قرار گیرد.
Rezvani R, Hosseini S M. Evaluation of Quantitative and Qualitative Characteristics of Fenugreek (Trigonella foenum-graecum L.) under Different Vermicompost Treatments. 3 2025; 10 (18) :60-76 URL: http://arpe.gonbad.ac.ir/article-1-465-fa.html
