2

fa ارزیابی صفات کمی و کیفی گیاه دارویی شنبلیله تحت تأثیر کاربرد ورمی‌کمپوست‌های مختلف Evaluation of Quantitative and Qualitative Characteristics of Fenugreek (Trigonella foenum-graecum L.) under Different Vermicompost Treatments اکوفیزیولوژِی Ecophysiology پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">مقدمه: امروزه دستیابی به کشاورزی پایدار مستلزم استفاده از نهاده‌هایی است که ضمن افزایش حاصلخیزی خاک و بهبود رشد گیاهان، آثار زیست‌محیطی نامطلوب را کاهش دهند. ورمی‌کمپوست به عنوان یکی از مهم‌ترین کودهای آلی، با بهبود ویژگی‌های فیزیکی، شیمیایی و زیستی خاک، نقش مؤثری در افزایش رشد و عملکرد گیاهان زراعی و دارویی ایفا می‌کند. شنبلیله (Trigonella foenum-graecum L.) از گیاهان دارویی ارزشمند است که به دلیل دارا بودن ترکیبات مؤثره، مصارف دارویی، غذایی و صنعتی فراوانی دارد. لذا، بررسی تأثیر منابع مختلف ورمی‌کمپوست بر ویژگی‌های رشدی، فیزیولوژیکی و عملکردی این گیاه می‌تواند در توسعه تولید پایدار آن مؤثر باشد. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی اثر انواع ورمی‌کمپوست‌های حاصل از بقایای آلی مختلف بر صفات کمی و کیفی گیاه دارویی شنبلیله انجام شد. مواد و روشها: این آزمایش به‌صورت گلدانی در سال 1399 در گلخانه روباز دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه گنبدکاووس اجرا گردید. آزمایش در قالب طرح کاملاً تصادفی با 13 تیمار و چهار تکرار انجام شد. تیمارهای مورد بررسی شامل خاک مزرعه بدون مصرف ورمی‌کمپوست (شاهد)، ورمی‌کمپوست کاه خالص، کود اسبی، کود گوسفندی، کود اسبی + کاه (75:25 و 50:50)، 25 درصد کود مرغی + 75 درصد کاه، کود گوسفندی + کاه (75:25 و 50:50)، کود گوسفندی + یونجه (75:25 و 50:50) و کود گاوی + برگ نخل (25:75 و 50:50) بودند. صفات مورد ارزیابی شامل ارتفاع گیاه، تعداد شاخه جانبی، شاخص سطح برگ، وزن خشک برگ، ساقه و ریشه، عملکرد بیولوژیک، تعداد روز تا گلدهی، محتوای نسبی آب برگ، کلروفیل a، کلروفیل b، کلروفیل کل و میزان فنل قبل و بعد از گلدهی بود. داده‌ها پس از جمع‌آوری با استفاده از روش‌های آماری مناسب تجزیه و میانگین‌ها مقایسه شدند. نتایج: نتایج تجزیه واریانس نشان داد که اثر تیمارهای مختلف ورمی‌کمپوست بر تمامی صفات مورد مطالعه در سطح احتمال یک درصد معنی‌دار بود. بیشترین وزن خشک برگ در تیمار ورمی‌کمپوست 75 درصد کود گوسفندی + 25 درصد یونجه، بیشترین وزن خشک ریشه در تیمار 75 درصد کود گوسفندی + 25 درصد کاه و بیشترین وزن خشک ساقه در تیمار 25 درصد کود گاوی + 75 درصد برگ نخل مشاهده شد. همچنین تیمار 50 درصد کود گاوی + 50 درصد برگ نخل بیشترین عملکرد بیولوژیک را ایجاد کرد، در حالی که بیشترین ارتفاع گیاه در تیمار 75 درصد کود اسبی + 25 درصد کاه به دست آمد. بیشترین مقدار کلروفیل a و کلروفیل کل قبل و بعد از گلدهی در تیمار 75 درصد کود گوسفندی + 25 درصد کاه مشاهده شد. بیشترین مقدار کلروفیل b قبل از گلدهی در تیمار 50 درصد کود گوسفندی + 50 درصد یونجه و پس از گلدهی در تیمار 50 درصد کود گاوی + 50 درصد برگ نخل ثبت گردید. همچنین بیشترین میزان ترکیبات فنلی قبل و بعد از گلدهی در تیمار 25 درصد کود گاوی + 75 درصد برگ نخل به دست آمد که بیانگر نقش این تیمار در افزایش ظرفیت آنتی‌اکسیدانی گیاه است. بیشترین شاخص سطح برگ قبل از گلدهی در تیمار 75 درصد کود گوسفندی + 25 درصد یونجه و پس از گلدهی در تیمار 50 درصد کود گوسفندی + 50 درصد یونجه مشاهده شد. بیشترین تعداد شاخه جانبی نیز در تیمار ورمی‌کمپوست کود گوسفندی حاصل شد. تعداد روز تا گلدهی در تیمار شاهد بیشتر از سایر تیمارها بود که نشان‌دهنده تسریع رشد و نمو گیاه در اثر مصرف ورمی‌کمپوست است. از سوی دیگر، بیشترین محتوای نسبی آب برگ در تیمار شاهد و کمترین مقدار آن در تیمار 25 درصد کود گاوی + 75 درصد برگ نخل مشاهده شد. نتیجهگیری کلی: نتایج این پژوهش نشان داد که کاربرد ورمی‌کمپوست‌های حاصل از منابع مختلف آلی تأثیر قابل‌توجهی بر بهبود صفات رشدی، فیزیولوژیک و عملکردی گیاه دارویی شنبلیله دارد. در میان تیمارهای مورد بررسی، ورمی‌کمپوست‌های حاوی کود گوسفندی همراه با یونجه یا کاه و نیز ترکیب کود گاوی با برگ نخل، عملکرد مطلوب‌تری در افزایش رشد رویشی، تولید ماده خشک، محتوای کلروفیل و ترکیبات فنلی نشان دادند. به‌طور کلی، برتری معنی‌دار اغلب تیمارهای ورمی‌کمپوست نسبت به شاهد بیانگر ظرفیت بالای این کودهای آلی در بهبود رشد و کیفیت گیاه شنبلیله است. بنابراین، استفاده از ورمی‌کمپوست می‌تواند به عنوان راهکاری مؤثر در تولید پایدار و کاهش وابستگی به کودهای شیمیایی در کشت گیاهان دارویی مورد توجه قرار گیرد.</div> <div style="text-align: justify;">Introduction: Sustainable agricultural systems require the application of environmentally friendly inputs that improve ecological functions and reduce environmental risks. Vermicompost is one of the most important organic fertilizers that can enhance soil fertility and improve plant growth through its beneficial effects on the physical, chemical, and biological properties of soil. Fenugreek (Trigonella foenum-graecum L.) is an important medicinal plant widely used in pharmaceutical, food, and industrial applications due to its valuable bioactive compounds. Therefore, evaluating the effects of different vermicompost sources on the growth, physiological characteristics, and productivity of fenugreek can contribute to the development of sustainable cultivation practices. The present study was conducted to investigate the effects of various vermicomposts produced from different organic materials on quantitative and qualitative traits of fenugreek. Materials and methods: A pot experiment was carried out in 2020 at the open greenhouse of the Faculty of Agriculture and Natural Resources, Gonbad Kavous University, Iran. The experiment was arranged in a completely randomized design with 13 treatments and four replications. The treatments consisted of field soil without vermicompost application (control), straw vermicompost, horse manure vermicompost, sheep manure vermicompost, horse manure + straw vermicompost (75:25 and 50:50), 25% poultry manure + 75% straw vermicompost, sheep manure + straw vermicompost (75:25 and 50:50), sheep manure + alfalfa vermicompost (75:25 and 50:50), and cattle manure + date palm leaf vermicompost (25:75 and 50:50). Measured traits included plant height, number of lateral branches, leaf area index, root dry weight, stem dry weight, leaf dry weight, biological yield, days to flowering, relative water content, chlorophyll a, chlorophyll b, total chlorophyll, and total phenol content before and after flowering. The collected data were subjected to statistical analysis, and treatment means were compared using appropriate statistical procedures. Results: Analysis of variance revealed that the effects of vermicompost treatments on all measured traits were significant at the 1% probability level. The highest leaf dry weight was obtained from the treatment containing 75% sheep manure + 25% alfalfa vermicompost, whereas the highest root dry weight was recorded in the treatment containing 75% sheep manure + 25% straw vermicompost. The greatest stem dry weight was observed in the treatment containing 25% cattle manure + 75% date palm leaves. Biological yield was significantly increased by the application of 50% cattle manure + 50% date palm leaf vermicompost, while the greatest plant height was obtained in the treatment containing 75% horse manure + 25% straw vermicompost. The highest chlorophyll a and total chlorophyll contents before and after flowering were observed in the treatment containing 75% sheep manure + 25% straw vermicompost. The maximum chlorophyll b content before flowering was obtained in the treatment containing 50% sheep manure + 50% alfalfa, whereas after flowering it was recorded in the treatment containing 50% cattle manure + 50% date palm leaves. The highest phenol content before and after flowering was observed in the treatment containing 25% cattle manure + 75% date palm leaves, indicating the positive effect of this treatment on the accumulation of secondary metabolites. The greatest leaf area index before flowering was achieved with 75% sheep manure + 25% alfalfa vermicompost, while after flowering it was obtained from the treatment containing 50% sheep manure + 50% alfalfa vermicompost. The highest number of lateral branches was observed in the sheep manure vermicompost treatment. The longest period to flowering was recorded in the control treatment, suggesting that vermicompost application accelerated plant growth and development. Relative water content before and after flowering was highest in the control treatment and lowest in the treatment containing 25% cattle manure + 75% date palm leaves. Conclusion: The results demonstrated that vermicompost application significantly improved growth, physiological characteristics, biomass production, and quality-related traits of fenugreek compared with the control treatment. Among the evaluated treatments, vermicomposts containing sheep manure combined with alfalfa or straw, as well as cattle manure combined with date palm leaves, exhibited superior performance in enhancing vegetative growth, dry matter accumulation, chlorophyll concentration, and phenolic compounds. Overall, the significant superiority of vermicompost treatments over the control highlights the potential of organic fertilizers for sustainable production of medicinal plants and reducing dependence on chemical fertilizers. Therefore, vermicompost can be recommended as an effective and environmentally friendly nutrient source for improving the growth and quality of fenugreek under sustainable agricultural systems.</div> ترکیبات فنلی, شاخص سطح برگ, عملکرد بیولوژیکی, محتوای نسبی آب, رنگیزه‌های فتوسنتزی Phenolic compounds, Leaf area index, Biological yield, Relative water content, Photosynthetic pigments 60 76 http://arpe.gonbad.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-34-136&slc_lang=fa&sid=1 Reza Rezvani رضا رضوانی 10031947532846003145 10031947532846003145 Yes Seyedeh Mansoureh Hosseini سیده منصوره حسینی 10031947532846003146 10031947532846003146 No