مقدمه: کینوا (Chenopodium quinoa Willd.) بهعنوان یک شبهغله ارزشمند با تحمل استثنایی به تنشهای غیرزیستی، بهویژه خشکی و شوری، پتانسیل بالایی برای تنوعبخشی به الگوی کشت در مناطق کمآب و نیمهخشک دارد. با توجه به روند تغییر اقلیم و افزایش دفعات وقوع خشکی در استان مازندران، انتخاب تاریخ کاشت بهینه بهعنوان راهکاری مدیریتی کمهزینه و مؤثر، نقش کلیدی در دستیابی به حداکثر عملکرد این گیاه ایفا میکند. شناسایی تاریخ کاشت مناسب از طریق ارزیابی همزمان صفات فنولوژیک، اجزای عملکرد و شاخصهای رشد، رویکردی علمی و کارآمد در بهینهسازی زراعت کینوا محسوب میشود. بنابراین، هدف از این تحقیق، بررسی تأثیر تاریخ کاشت بر ویژگیهای فنولوژیک، اجزای عملکرد و شاخصهای رشد کینوا در شرایط اقلیمی شهرستان گلوگاه بود. مواد و روشها: این پژوهش بهصورت آزمایش مزرعهای در قالب طرح بلوکهای کامل تصادفی با سه تکرار و به مدت دو سال زراعی (۱۳۹۸–۱۳۹۹ و ۱۳۹۹–۱۴۰۰) در شهرستان گلوگاه (استان مازندران) اجرا شد. تیمارهای آزمایش شامل ۹ تاریخ کاشت با فواصل ۳۰ روزه بودند: ۱۶ دی، ۱۸ بهمن، ۱۷ اردیبهشت، ۲۹ مرداد، ۱۵ شهریور، ۱۵ بهمن، ۱۸ اسفند، ۱۵ اردیبهشت (سال دوم) و ۱۸ خرداد. در طول فصل رشد، مراحل فنولوژیک (تعداد روز تا گلدهی و رسیدگی)، اجزای عملکرد (عملکرد دانه، عملکرد بیولوژیک، شاخص برداشت، وزن هزار دانه) و ویژگیهای پانیکول (طول پانیکول اصلی و تعداد پانیکول فرعی) اندازهگیری و ثبت شدند. دادهها با استفاده از نرمافزار SAS نسخه ۹.۴ تجزیه و تحلیل شدند و مقایسه میانگینها با آزمون چنددامنهای دانکن انجام گرفت. نتایج: نتایج تجزیه واریانس نشان داد که تاریخ کاشت تأثیر بسیار معنیداری (سطح احتمال ۱ درصد) بر تمامی صفات مورد مطالعه داشت. بیشترین طول دوره رشد (از کاشت تا رسیدگی) مربوط به تاریخهای کاشت زمستانه (دی، بهمن و اسفند) بود که به دلیل دمای پایینتر و ساعات روز کوتاهتر، روند رشد رویشی را به تعویق انداختند. در مقابل، کوتاهترین دوره رشد در کشتهای بهاره (اردیبهشت و خرداد) مشاهده شد که با تسریع رشد به دلیل افزایش دما همراه بود، اما این تسریع به قیمت کاهش عملکرد تمام شد. بالاترین سرعت پرشدن دانه، بیشترین تعداد پانیکول فرعی و طول پانیکول اصلی در تاریخهای کاشت اواخر تابستان (۱۵ و ۱۸ شهریور) ثبت گردید که نشاندهنده همزمانی مطلوب مراحل زایشی با دمای معتدل پاییزه است. وزن هزار دانه در کشت شهریور به حداکثر مقدار خود رسید و همبستگی مثبت و معنیداری با عملکرد دانه و شاخص برداشت نشان داد (به ترتیب r = 0.82 و r = 0.75). بیشترین عملکرد دانه (بهطور میانگین ۲۷۵۰ کیلوگرم در هکتار) مربوط به تاریخ کاشت ۱۵ شهریور بود، در حالی که کشتهای بهاره (۱۷ و ۲۹ اردیبهشت و ۱۸ خرداد) کمترین عملکرد را (کمتر از ۱۵۰۰ کیلوگرم در هکتار) به خود اختصاص دادند. نتیجهگیری کلی: بر اساس یافتههای این پژوهش، تاریخ کاشت اواخر تابستان (۱۵ تا ۱۸ شهریور) بهعنوان بهترین زمان کاشت کینوا در منطقه گلوگاه معرفی میشود که با بهبود ویژگیهای پانیکول، افزایش وزن هزار دانه و فرار از تنشهای گرمایی و خشکی انتهای فصل، عملکرد دانه را بهطور چشمگیری افزایش میدهد. در مقابل، کشت در بهار و اوایل تابستان به دلیل برخورد با تنشهای محیطی شدید، بهشدت کاهش عملکرد را در پی دارد و برای منطقه توصیه نمیشود. روابط همبستگی نشان داد که وزن هزار دانه و تعداد پانیکول فرعی میتوانند بهعنوان شاخصهای انتخاب غیرمستقیم برای بهبود عملکرد در برنامههای مدیریت زراعی کینوا در مناطق مشابه مورد استفاده قرار گیرند.
Rahemi Karizaki A, Gholamalipour Alamdari E, Faramarzi Kohsar H, Baghban Amin A, Askari K. The Evaluation of the Possibility of Quinoa (Chenopodium quinoa) Cultivation in the Eastern Region of Mazandaran Province. 3 2025; 10 (18) :106-119 URL: http://arpe.gonbad.ac.ir/article-1-468-fa.html
راحمی کاریزکی علی، غلامعلیپور علمداری ابراهیم، فرامرزی کوهسار حدیثه، باغبان امین علی، عسکری کمیل. ارزیابی امکان کشت کینوا در شرق استان مازندران. 1. 1404; 10 (18) :106-119
