مقدمه: کاملینا به عنوان یک گیاه دانه روغنی، دارای ویژگیهای زراعی منحصر به فردی و ظرفیت بالایی برای کشت در شرایط دیم است. در شرایط تغییر اقلیم و محدودیت منابع آب، شناسایی ژنوتیپهای سازگار و پربازده مناسب برای کشت در شرایط دیم اهمیت ویژهای دارد. گزینش ژنوتیپهای مطلوب از طریق ارزیابی روابط بین صفات مختلف و ارزیابی همزمان براساس مجموعهای از صفات، رویکردی کارآمد در برنامههای اصلاحی محسوب میشود. بنابراین، هدف از این تحقیق ارزیابی صفات مرتبط با عملکرد دانه و شناسایی ژنوتیپهای برتر کاملینا در شرایط دیم با بهرهگیری از ماتریس ضرایب همبستگی پیرسون و تحلیل خوشهای مبتنی بر نقشه حرارتی و شاخص طراحی ایدئوتیپ از طریق پیشبینی نااریب بهترین خط (FAI-BLUP) بود. مواد و روشها: در این تحقیق 28 ژنوتیپ کاملینا در ایستگاه ملی تحقیقات کشاورزی و تولید بذر دیم گنبد کاووس به مدت دو سال زراعی (1403-1401) در قالب طرح بلوک کامل تصادفی با سه تکرار مورد ارزیابی قرار گرفتند. نحوه کشت به صورت دستی و سطحی بود و همچنین کنترل علفهای هرز نیز به صورت دستی انجام شد. صفات تعداد روز تا گلدهی، روز تا رسیدگی، ارتفاع بوته، ارتفاع شاخهبندی، تعداد شاخه جانبی، تعداد خورجینک در شاخه اصلی، تعداد خورجینک در شاخه فرعی، تعداد کل خورجینک در بوته، تعداد دانه در خورجینک، وزن هزار دانه و عملکرد دانه محاسبه گردید. تجزیه و تحلیلهای آماری شامل تجزیه واریانس مرکب و مقایسه میانگین با استفاده از نرمافزارهای SAS ver 9.4 انجام شد. همچنین برای ترسیم ماتریس ضرایب همبستگی پیرسون و تحلیل خوشهای مبتنی بر نقشه حرارتی و محاسبه شاخص FAI-BLUP از نرمافزار RStudio استفاده گردید. نتایج:نتایج تجزیه واریانس مرکب نشان داد اثر سال، ژنوتیپ و اثر متقابل ژنوتیپ × سال برای تمامی صفات در سطح احتمال 1 درصد معنیدار بود. مقایسه میانگینها نشان داد که ژنوتیپهای کاملینا تفاوت قابل توجهی از نظر کلیه صفات مورد مطالعه و عملکرد دارند؛ بهگونهای که بیشترین عملکرد دانه مربوط به ژنوتیپهای 3، 17، 18، 23، 19، 25 و20 بود. ژنوتیپ شماره 10 دارای بیشترین تعداد خورجینک در بوته بود و ژنوتیپهای 3 و 10 به ترتیب دارای بیشترین و کمترین وزن هزار دانه بودند. نتایج همبستگی بین صفات نشان داد عملکرد دانه با صفات تعداد کل خورجینک در بوته و تعداد خورجینک در شاخه اصلی و شاخه فرعی همبستگی مثبت و قوی دارد. نتایج تحلیل خوشهای مبتنی بر نقشه حرارتی منجر به شناسایی سه خوشه اصلی شد؛ که خوشه اول (ژنوتیپهای 3، 4، 10، 11، 14، 15، 17، 18، 19 و 26) در اکثر صفات اندازهگیری شده دارای مقادیر بالایی بودند. براساس شاخص FAI-BLUP ژنوتیپهای 19، 23، 12 و 17 بهعنوان ژنوتیپهای برتر شناسایی شدند. نتیجهگیری کلی:روابط همبستگی صفات نشان داد صفات تعداد خورجینک در شاخه اصلی و شاخه فرعی و وزن هزار دانه میتوانند بهعنوان شاخصهای انتخاب غیرمستقیم برای بهبود عملکرد در شرایط دیم مورد استفاده قرار گیرند. نتایج تحلیل خوشهای مبتنی بر نقشه حرارتی و شاخص FAI-BLUP نشان داد ژنوتیپهای 3، 10، 12، 17، 18، 19، 23 و 25 با عملکرد بالا (2819، 2475، 2487، 2740، 2627، 2569، 2586 و 2539 کیلو گرم در هکتار) بهعنوان ژنوتیپهای برتر گزینش شدند.در مجموع، این ژنوتیپها در اکثر شاخصها و صفات زراعی برتر بودند و میتوانند به عنوان منابع ژنتیکی ارزشمند در برنامههای بهنژادی باشند.
